
1925 - De Saksische boerderij in Opsterland
De schat van de maand gaat ditmaal over Saksische boerderijen in Opsterland. In het archief vinden we een foto gemaakt door Hein van der Vliet uit Lippenhuizen. Hierop staat een Saksische boerderij uit de achttiende eeuw afgebeeld in het proces van afbraak. Het pand stond in Duurswoude en was eigendom van Harm van der Ploeg. De foto is genomen in 1925.

Een Saksische boerderij wordt ook wel een Hallehuis genoemd. Ze waren doorgaans te vinden in het zuidoosten van Friesland en dan vooral op de hoger gelegen zandgronden, maar ook in een klein deel van het veengebied kwamen ze voor. Het is een langgerekt, driebeukig gebouw bestaand uit een woon-, karn- en potstalgedeelte. Saksische boerderijen werden oorspronkelijk met riet of stro gedekt en hadden lemen vakwerkranden, later vaak stenen muren. Aan de voorzijde van een Saksisch huis werden traditionele lindebomen gepland.
Binnen Opsterland hebben diverse boerderijen van het Saksische type gestaan. Het is bekend dat ze hebben gestaan in Duurswoude, Siegerswoude, Ureterp, Klein-Groningen, Terwispel en Beetsterzwaag, allen gelegen op een zandrug. Maar ook in het lagergelegen veengebied werden ze wel gezien. Zo stond in 1949 in Wijngaarden bij Luxwoude aan een van de wijken een huis dat gebinten bevatte van typisch Saksische vorm. Het ging om adres Wijngaarden 53, destijds bewoond door H. Liemburg. Wel was het huis in die tijd ingekort en daarom niet goed meer herkenbaar als Saksisch huis. Ook het voorhuis moet breder zijn geweest, aldus de bewoner. Bij de verbouwing waren er nog wandtegels in het voorhuis bewaard gebleven.

Aan het zogenaamde Tweede Pad onder Langezwaag, waar ook veel veenwijken te vinden waren, stond woning nummer 328 naast een oude veenwijk. Het werd bewoond door ene J. Post. Ook hierin zat zo’n gebint. Twee stijlen van de gebinten stonden vrij in de ruimte van de schuur. Ook in het woondeel hadden gebinten gestaan. Er lagen drie zware balken over de kamer van 23 bij 14 cm. Aan de uiteinden zaten pennen waarmee de balken vroeger aan de stijlen verbonden waren. In Lippenhuizen stond een Saksisch boerderijtje van ene J. Tolman. In zijn pand waren stijlen met karbeels aanwezig in de woonkamer.

Saksische huizen werden vooral gezien op hoger gelegen zandgebieden, maar hoe kwamen dit type huis in het veengebied terecht? Van een overgeleverde traditie was waarschijnlijk geen sprake. Hoewel er door de eeuwen heen vermenging is geweest tussen Saksen en Friezen, is niet bekend hoe ver die invloed reikte. Ook ontbreekt het aan Saksische aardewerk vondsten in het veengebied. De bebouwing begon hier pas na de vervening, zo na 1750, en de bekende Saksische huizen die in de zandgebieden lagen waren al een stuk ouder. Mogelijk kwam de inspiratie doordat mensen bij een beperkter bouwoppervlak iets zagen in het lagere plafond van een Saksisch huis, zodat men meer graan kon bewaren. De hoofdbalk werd bij een Saksische gebintvorm lager geplaatst. De granen werden in Saksische boerderijen opgeslagen op palen (balkholten) boven de hoofdbalken. Bij de Friese boerderijvorm werd dat opgeslagen in gebintvakken of gollen. Een Saksische boerderijvorm was vanuit dat opzicht dus doelmatiger.


In Saksische boerderijen in Zuidoost Friesland stonden de koeien tussen de gebintstijlen in een laag- of potstal. Een potstal had een kuil van ongeveer een meter diep waarin het vee stond, met de kop op de rand van de voedergang. Doordat deze kuil zich met mest vulde en boeren daar ook stro en plaggen in strooiden, kwamen ze vanzelf verder omhoog te staan. In het voorjaar werd de inhoud gebruikt als bemesting. Voor gebieden waar weinig vee werd gehouden en vooral graan verbouwd werd, en in deze streken ook rogge en boekweit, was de Saksische bouwvorm het meest ideaal.
Of de bewoners ook daadwerkelijk van Saksische komaf waren blijft nog een open vraag, al lijkt dat vooral voor streken als Donkerbroek en Haule wel zeker te zijn. Ook in Hoornsterzwaag was dit waarschijnlijk het geval. Daar werd ruim 150 jaar geleden nog vrij algemeen een Saksisch (Stellingwerfs) dialect gesproken. In elk geval vind je deze bouwvorm alleen in de zandstreken die grenzen aan het Saksische (Stellingwerfse) gebied. Ten noorden van de veenstreek Ureterp – Drachten was deze bouwvorm niet bekend. Het is dus opvallend dat de Saksische bouwvormen zich niet uitsluitend bevonden op de hogere zandruggen, maar ook voorkwamen in het veengebied, wat toch doorgaans als Fries gebied wordt gezien.
De meeste Saksische boerderijen zijn in de loop van de tijd verdwenen of bestonden er overgangsvormen van bouwstijlen. Het oudste type wordt beschreven als een langhuis. Aan de Bûtewei in Hemrik is dit type boerderij nog bewaard gebleven. Het pand is aangewezen als rijksmonument. Hemrik werd door amateurarcheoloog Hein van der Vliet beschouwd als een kern van Saksische bewoning. Hij ontdekte hier in de jaren ’50 over een afstand van een paar kilometer sporen van minstens 12 Saksische hoeven. Het oudste dateerde uit 1568, aldus het muuranker. Dit huis, dat niet meer bestaat, had een binnenmuur die opmerkelijk genoeg opgemetseld was met kloostermoppen in leem, net als de voorgevel die ook van kloostermoppen gemetseld was. Latere typen hadden een dwarsdeel aan de achterzijde, zoals de foto van het afgebroken huis laat zien.

