1868: Tentoonstelling in Beetsterzwaag
Stap terug naar het Beetsterzwaag van de 19e eeuw! Een tijd van spannende harddraverijen om gouden horloges, schitterend vuurwerk boven het Lyndenbos en feesten tot zonsopgang. Ontdek het spectaculaire verhaal achter de tentoonstelling van 1868.
In het archief vinden wij een catalogus uit 1858 die hoorde bij een tentoonstelling in datzelfde jaar. In 1858, 1865 en 1868 werden er in Beetsterzwaag tentoonstellingen van ‘landbouw en veeteelt’ georganiseerd. In 1858 werd deze dag groots gevierd, met harddraverijen waarbij prijzen gewonnen konden worden, zoals een gouden of zilveren horloge. Tijdens de tentoonstelling van 1865 bleven mensen uit allerlei oorden de hele nacht in Beetsterzwaag, tot het krieken van de dag, aanwezig. Er werd prachtig vuurwerk afgestoken en het Lyndenbos was schitterend verlicht. De tentoonstelling van 1868 moest minstens zo groots worden als de eerdere tentoonstellingen.
Het initiatief voor de tentoonstelling van 1868 kwam vanuit de Vereeniging tot veredeling van het paardenras. De commissie van deze vereniging bestond uit de heren R. Taekema uit Ureterp, voorzitter van de vereniging, K.W. Rinsema en A. baron Van Harinxma thoe Slooten, die penningmeester was. Zij wilden de hengst Radboud met zijn nakomelingen graag eens tentoonstellen. Eigenaar van de zwarte hengst was de vereniging zelf. Voorzitter Taekema had Radboud gekocht bij H. Hoiting, een landbouwer in Bronniger, Drenthe. De hengst stond ter dekking bij landbouwer Oene Fokkes de Boer uit Olterterp. Men kwam op het idee om een grotere tentoonstelling te koppelen aan het showen van Radboud, waar landbouw en veeteelt in miniatuur te bezichtigen zouden zijn. Om dit mogelijk te maken was de 9de Afdeling van de Friesche Maatschappij van Landbouw en Veeteelt ook bij de tentoonstelling betrokken.
Aankondiging van het programma
Het programma van de dag werd gepubliceerd in de krant, maar ook was het mogelijk op de dag zelf een programma te krijgen van drukker A. Plantinus uit Drachten, waarin kort weergegeven stond op welke momenten en welke plaatsen de feestelijkheden gehouden. Voor bezoekers was het daarnaast mogelijk een catalogus te kopen en een naamlijst van inzenders van voorwerpen voor de tentoonstelling. Vervoer met paard en wagen vanuit Drachten naar Beetsterzwaag en terug werd geregeld door D. Durksz. Een entreekaartje kostte 25 cent, tenzij je meedeed aan de tentoonstelling, oppasser was, of lid was van de vereniging of maatschappij, dan was het gratis.
Verloop van de dag
De dag startte om 8:00 uur met de ontvangst van de te tentoonstellen voorwerpen. Om 9:00 uur was er een vergadering en daarna de opening met muziek bij weduwe Bouma, die in deze jaren logement c.q. herberg De Klok runde. Er was daar ook een open tafel te bezichtigen. De tentoonstelling werd op het haar veld gehouden. De tentoonstelling zelf was open van 10:00 tot 16:00. De leden van de 9de Afdeling der Friesche Maatschappij van Landbouw, maar ook de makers van werktuigen en inzenders van tekeningen die geen lid waren van de maatschappij, maar wel in Smallingerland of Opsterland woonden, werden tot inzending uitgenodigd en konden meedingen naar de uitgeloofde prijzen.
Om 16:00 werden de ‘bekroningen’ medegedeeld en premies uitgereikt. Daarna volgde de sluiting in de school van Beetsterzwaag. Tijdens de dag zelf werd bekend gemaakt met een bord op welk uur de tuigpaarden opgetuigd, geshowd en gekeurd werden. Hengst Radboud en twaalf van zijn nakomelingen waren ook te bezichtigen.
Voorwaarden en voorwerpen
Er waren diverse categorieën van voorwerpen waarmee men kon deelnemen. Onder voorwerpen vielen ook paarden, koeien en ander vee. Om mee te doen aan de tentoonstelling, moest er vrachtvrije aangifte gedaan worden bij de voorzitter of een van de leden van het afdelingsbestuur. Ieder was voor zijn eigen spullen verantwoordelijk en bij het vee was de vereiste dat er een goede oppasser aanwezig was. Het was verplicht om tot het einde van de tentoonstelling aanwezig te blijven. De commissie die alles beoordeelde bestond uit de voorzitter, secretaris en drie leden van de vereniging. De naar hun idee beste, doelmatigste en de bekroning waard, kregen een prijs. Inzenders mochten niet met hetzelfde voorwerp meedingen naar twee prijzen.
Het prijzengeld
Prijzen die gewonnen konden worden voor 'chaispaarden, onverschillig van welken ouderdom of geslacht", betrof 25 gulden voor de eerste prijs en 10 gulden voor de tweede prijs. De paarden werden eerst los aan de hand en daarna voor een tweewielig rijtuig gekeurd.
Voor runderen werd er een verdeling naar leeftijd aangehouden. De beste stier geboren in of voor 1866 kon een prijs van 25 gulden verdienen, de beste stier geboren in 1867 een prijs van 20 gulden. Ook waren er diverse klassen melkkoeien, van hokkelingen tot 'guste-enterrieren'. De geldprijzen varieerden van 10 tot 20 gulden. Voor een verzameling van 8 koeien bestaande uit twee melkkoeien, twee twenter melkkoeien, twee enter melkkoeien en twee hokkelingen kon men een eerste prijs winnen van 40 gulden. Voorwaarde was dat de gehele groep van 8 in bezit was van dezelfde veehouder en de melkkoeien in het voorjaar van 1868 hadden gekalfd. Wanneer de bekroonden voldoende bewijs leverden dat de gehele groep op eigen stal en vanaf de geboorte aangefokt was, dan kon de prijs met een vierde verhoogd worden.
Er werden ook schapen tentoongesteld. Het prijzengeld voor de beste schapen was iets lager, 7 gulden. Rammen moest in de wol zitten, de melkschapen uit de wol zijn. Verder was er een categorie varkens: het beste varken kreeg 7 gulden als prijs.
Verder werden er werktuigen getoond, zoals een verbeterd paardentuig voor twee ploegpaarden, verzamelingen van hooivorken, mestvorken en graanvorken, en een verzameling van kleine doelmatige en deugdzame handwerktuigen. Voor de beste collectie kon men ook een prijs winnen van 3 gulden. Daarnaast was er een categorie 'Bouwkundige tekeningen'. Er konden plantekeningen ingediend worden van een gebouw voor zomerstalvoedering, zodanig ingericht dat het vee op stallen staat, met daarbij een omschrijving en toelichting. Voor het beste exemplaar was er een prijs van 15 gulden. Bij de beoordeling van de tekening werd er gelet op de meest doelmatige inrichting, de gemakkelijkste voedering, de kostbaarheid, dat koeien zonder strooisel zindelijk gehouden konden worden en dat de mest niet elke ochtend en avond naar buiten gebracht moest worden. De tekeningen bleven in bezit van de Maatschappij.
Het aanvullende programma
Er was een heuse ‘Commissie van feestregeling’, die de organisatie in handen had. Leden van de commissie waren de gebroeders Buma, J. Prakken, griffier O. de Marees van Swinderen, C. Koopmans en A. Prakken. Aan de tentoonstelling werden diverse nevenactiviteiten gekoppeld om bezoekers te trekken: een afwisseling van vuurwerk, muziek en de mogelijkheid om te genieten van de heerlijke buitenlucht in het bos van baron Van Lynden, zouden daar zeker aan bijdragen. Dit laatste was iets dat men bij een tentoonstelling in de stad niet zou kunnen ervaren. Daar moesten mensen het doen met bedompelde en drukke logementen. In Beetsterzwaag konden bezoekers genieten van de frisheid en groen van de omgeving.
Verslag van de dag
Uit verslagen van de Leeuwarder Courant en Drachtster Courant blijkt dat de dag een groot succes was. Het weer zat mee en op het veld waren veel dieren en voorwerpen te bezichtigen. Paarden, runderen, schapen en varkens waren goed vertegenwoordigd. Met name bij de paarden trokken twee 'schoone, edele exemplaren' bijzonder de aandacht. De Vereeniging tot veredeling van het paardenras in Opsterland had haar zwartharige hengst Radboud onder de voorwerpen ter opluistering ingezonden. Ook een 5-jarige voskleurige appelhengst met witte staart en manen van H.B. Kielstra uit Opeinde oogste veel bewondering. Bij het sluiten de tentoonstelling reikte de voorzitter de prijzen uit onder een gepaste toespraak en dankwoord aan de commissies en bijzondere personen.
Daarna begon het feest voor de liefhebbers van muziek en natuurschoon. Een ontelbare menigte begaf zich naar het fraaie ‘Beukenhiem’ in het Lyndenbos, waar om 17:00 een concert gegeven werd, een zogenaamd 'Matinée Musicale'. Onder de directie van de heer Schaub werd er muziek gemaakt door de Capel uit Marburg in Keurhessen. De muziek echode door de lommerrijke lanen en veel mensen bezochten ook de beroemde dikke boom. Toen de schemering viel, werden ballons ontstoken. Dit Bengaals vuur zorgde voor veel gezelligheid. Om 22:00 uur verlieten de bezoekers het bos om het vuurwerk te bewonderen. Het slotstuk 'Hulde aan de Friesche maatschappij van landbouw en veeteelt" werd door 'grieksch vuur' verlicht en besloten met kanonnades. Hierna keerden veel bezoekers terug naar het bos, om daar de avond verder door te brengen. Al met al een geslaagde, drukbezochte dag!
